Side kent adı, büyük olasılıkla yerli Anadolu isimlerinden dönüşmüş Yunanca’da “nar” anlamına gelen Side kelimesinden gelmektedir.
Side isminin kentte kullanılan siduvanis / siduvañis biçimleriyle ilişkili olduğu bilinmekte ve karşılığının Σιδητῶν (Sidetôn) olduğu düşünülmektedir. Kent adının Side dilinde Sidua biçiminde olması ve Hititçe “meyve ağacı” anlamına gelen GIŠšaddu(wa)- ile Luvice sedwa- köküyle bağlantılı olması da muhtemeldir.
Sidece, Pamphylia bölgesinde MÖ 5. yüzyıldan itibaren belgelenen, kendine özgü bir dil ve yazı sistemine sahiptir. Side alfabesi sikkeler ve yazıtlar üzerinde bazı farklılıklar göstermektedir. Ω ve 𐌒 işaretleri yalnızca sikkelerde görülürken, yazıtlarda kullanılan işaretlerde daha belirgin bir standartlaşma söz konusudur. Bu yazılar aracılığıyla günümüze kadar 27 işaret tespit edilmiş, bunlardan bazılarının ses değeri, sınırlı sayıdaki Sidece–Yunanca çift dilli yazıtlar sayesinde belirlenmiştir (a, e, i, o, u, g, θ, m, n, p, r, t ve χ).
Sidecenin çözümlenmesine katkı sağlayan çift-dilli örneklerden biri, Apollonios’un adadığı bir heykelin kaidesi üzerindeki yazıttır. Bu yazıtta tek satırlık Sidece metne karşılık üç satırlık Yunanca metin bulunmaktadır. Bu tür metinler Sidece’nin çözülmesinde önemli rol oynamıştır.
Sidece “polonij pordorz polonijaz masara tue(..)” ifadesi, Yunanca metinde “Ἀπολλώνιος Ἀπολλώνιος Ἀπολλοδώρου τοῦ Ἀπολλωνίου ἀνέθηκεν εἰκόνα τῆνδε αὐτοῦ θεοῑς πᾶσιν. Μνασέας Ἀρτέμωνος Σιδήτης ἐποίησε.” şeklinde yer almaktadır.
[Apollonios’un (torunu) Apollodoros’un (oğlu) Apollonios, bu heykeli kendi bütün tanrıları için dikti. (Anıtı) Artemon’un (oğlu) Sideli Mnaseas yapmıştır.]
Sidece, Hint-Avrupa dil ailesi içinde değerlendirilmektedir. Bu görüşün dayanaklarından biri, Yunanca “tanrı” (θεός) karşılığı olarak Sidece’de geçen masara sözcüğünün, Luvice massani- ve Likçe mahana- ile aynı kökten gelmesidir. Bununla birlikte, Sidece’nin Luvi ve diğer Anadolu dilleriyle ilişkisi kesin bir akrabalık düzeyinde değildir; mevcut veriler bu bağlantının sınırlı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle Sidece, Anadolu’nun yerli halklarına ait, farklı dil etkileri barındıran özgün bir dil olarak kabul edilmektedir.
Tekoğlu, Recai (2024). “Pamphylia’nın Klasik ve Helenistik Dilleri”. Pamphylia: Bereketli Ovada Halkların Ahengi, Yapı Kredi Yayınları, 126-141.
Athena’ya Adak Yazıtı
Bulunduğu Yer: Side
Dili: Helence-Sidece
Tarihi: MÖ 4.-3. yüzyıl
Malzemesi: Mermer
1914’te Side’de yapılan kazılar sırasında İtalyan Paribeni ve Romanelli tarafından bulunan bu yazıt 80’li yıllarda Johannes Nollé tarafından yeniden okunmuştur.
